Programy finansowego wsparcia do niepełnosprawnych kierowców i pasażerów, realizowane przez Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych.

 Krzysztof Włodarczyk 
 Małgorzata Poręba
 Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych

Referat prezentowany na Seminarium "Niepełnosprawny kierowca i pasażer w Polsce", które odbyło się w Centrum Szkolenia Policji w Legionowie, 4 października 2007. 

   Fundusz finansuje i realizuje wiele społecznie niezwykle uzasadnionych zadań, wynikających z ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (Dz. U. Nr 123, poz. 776, z późn. zm.), m.in.:

• dofinansowanie do wynagrodzeń zatrudnionych osób niepełnosprawnych,
• refundowanie pracodawcom części składek ubezpieczeń społecznych za zatrudnione osoby niepełnosprawne,
• wyrównywanie różnic między regionami, przy czym wymiar pomocy uzależniony jest od warunków ekonomicznych danego regionu Polski,
• projekty realizowane ze środków Unii Europejskiej, w tym współfinansowanie projektów organizacji pozarządowych, przedsiębiorstw i jednostek samorządu, ale również ogólnopolskie projekty własne,
• programy rządowe na rzecz osób niepełnosprawnych,
• badania i analizy,
• refundowanie gminom utraconych, wskutek zastosowania ustawowych przywilejów dla pracodawców osób niepełnosprawnych, dochodów,
• dofinansowanie do oprocentowania kredytów bankowych, zaciąganych przez pracodawców z chronionego rynku pracy,
• programy celowe, zatwierdzane przez Radę Nadzorczą Funduszu,
• zadania z zakresu rehabilitacji zawodowej i społecznej osób niepełnosprawnych realizowane przez fundacje i organizacje pozarządowe,
• zwrot pracodawcy kosztów wyposażenia stanowiska pracy osoby niepełnosprawnej,
• refundowanie składek na ubezpieczenie społeczne oraz osób niepełnosprawnych prowadzących działalność gospodarczą oraz niepełnosprawnych rolników i niepełnosprawnych domowników (od 01.01.2008),
• około 20% środków PFRON przekazuje jednostkom samorządu terytorialnego (wojewódzkim i powiatowym) na określone ustawowo zadania na rzecz osób niepełnosprawnych.

   Według danych zawartych w Narodowym Spisie Powszechnym Ludności i Mieszkań – Powszechnym Spisie Rolnym (Główny Urząd Statystyczny 2002 – OSOBY NIEPEŁNOSPRAWNE ORAZ ICH GOSPODARSTWA DOMOWE) oraz Roczniku Statystycznym GUS 2005, w Polsce żyje ok. 5,46 mln osób niepełnosprawnych, w tym 4,45 mln osób z prawnym orzeczeniem o niepełnosprawności.

   Najwięcej trudności dla osób niepełnosprawnych sprawiają bariery transportowe oraz bariery architektoniczne i techniczne. Działania podejmowane przez powiaty na tym polu są niewystarczające. Problem ten jest poważny zarówno na terenach miejskich, jak i wiejskich. Większa dostępność środka transportu dla osób niepełnosprawnych to większe szanse edukacji i zatrudnienia i mniejsze koszty ponoszone przez rząd oraz jednostki samorządu terytorialnego z tytułu opieki nad osobami niepełnosprawnymi.

   Najliczniejsza grupa osób niepełnosprawnych to osoby, których niepełnosprawność dotyczy narządu ruchu i schorzeń układu krążenia. Szczególne utrudnienia w poruszaniu się mają osoby z uszkodzeniem aparatu ruchu. Niesprawność narządu ruchu może mieć wiele postaci - od ograniczeń związanych z wysiłkiem fizycznym, aż do całkowitego paraliżu. Niektóre niesprawności są wrodzone, inne powstają w wyniku przebytych chorób lub wypadków. Niesprawność narządu ruchu nie dotyczy jedynie osób poruszających się na wózkach, jednakże najczęściej jest z tą grupą utożsamiana.

   Wśród osób poruszających się na wózkach wyróżniamy dwie zasadnicze grupy ze względu na zakres niesprawności:

• osoby z tetraplegią (porażeniem czterokończynowym, paraliżem kończyn i tułowia będącym m.in. wynikiem urazu odcinka szyjnego kręgosłupa). Osoby z tetraplegią mają w znacznym stopniu ograniczoną możliwość ruchu rąk, a w większości przypadków całkowity brak takiej możliwości. Osoby te często poruszają się na wózkach elektrycznych,
• osoby z paraplegią (paraliżem kończyn dolnych i dolnej części tułowia będącym najczęściej wynikiem urazu środkowej części kręgosłupa). Osoby z tą niesprawnością używają wózków o napędzie ręcznym i mają stosunkowo dużą sprawność ruchu rąk.
  

   Do innych przyczyn powstawania niesprawności narządu ruchu zaliczane są między innymi:

• amputacja - usunięcie jednej lub więcej kończyn - powodowana jest przez urazy lub inne przyczyny,
• artretyzm - jest przyczyną bólu, czasem także obrzęków stawów, a co za tym idzie, trudności w poruszaniu;,
• choroby kręgosłupa - mogą ograniczać zdolność siedzenia, stania, chodzenia, schylania się lub dźwigania. Do tej grupy schorzeń należą m.in.: dyskopatia, choroba zwyrodnieniowa kręgosłupa, skolioza,
• porażenie mózgowe - może uniemożliwiać bądź utrudniać chodzenie, ograniczać sprawność kończyn górnych, powodować brak koordynacji mięśniowej, ruchy mimowolne, silne napięcia mięśni i trudności w mówieniu. W zależności od nasilenia choroby, osoby z porażeniem mózgowym mogą poruszać się same lub korzystać z urządzeń pomocniczych (wózka, kul, balkoników, itp.),
• choroby neuromięśniowe - obejmują dość dużą grupę, do której należą m.in. dystrofia mięśniowa oraz stwardnienie rozsiane (SM). Choroby te prowadzą do degeneracji tkanki nerwowej lub mięśniowej. Konsekwencje tego mogą być bardzo różne - od stosunkowo nieznacznych ograniczeń ruchowych, do poważniejszych trudności w poruszaniu się (z koniecznością używania kul, lasek, czy nawet wózka). Wiele osób z tymi schorzeniami stara się poruszać samodzielnie, wykorzystując rozmaite rozwiązania, np.: przemieszczanie się przy ścianie, poręczach lub z pomocą osoby towarzyszącej.

   Bariery transportowe znacznie ograniczają uczestnictwo w życiu społecznym, dostęp do edukacji a przez to aktywność zawodową osób niepełnosprawnych.

   Szacuje się, że z powodu ograniczeń związanych z niepełnosprawnością, ponad milion osób niepełnosprawnych w kraju potrzebuje samochodu. Tymczasem liczbę samochodów inwalidzkich szacuje się na ok. 300 tys.

   Aby zapewnić wsparcie w zakupie samochodu dla ok. 700 tys. osób niepełnosprawnych, Fundusz musiałby zagwarantować budżet w wysokości ok. 10,5 mld (przy średniej kwocie pomocy 15 tys. zł) lub 17,5 mld (przy średniej kwocie dofinansowania w wysokości 25 tys.).

   Tymczasem średnia kwota wydatków PFRON ogółem rocznie nie przekracza 3,7 mld zł., zaś roczna kwota wydatków na wszystkie programy waha się od 7 do 10% wydatków ogółem (a przecież w bieżącym roku realizuje się aż 16 programów PFRON).

   Realizacja tak poważnego organizacyjnie i kosztownego programu jak „program samochodowy”, zapewniająca jednoczesne wsparcie wszystkich osób niepełnosprawnych w zakupie samochodu jest niemożliwa, również z tego powodu, że oznaczałaby zaniechanie wszelkich innych zadań Funduszu, do finansowania których zobowiązany jest na podstawie zapisów ustawowych.

   Dodać należy, że dofinansowanie likwidacji barier transportowych nie należy do zadań ustawowych, finansowanych ze środków Funduszu. Wsparcie osób niepełnosprawnych w tym zakresie może się odbywać jedynie w ramach programu zatwierdzonego przez Radę Nadzorczą PFRON.

   Formuła programu pozwala na wyodrębnienie najważniejszych w danym czasie problemów oraz na precyzyjne wskazanie adresatów pomocy. Powinna też umożliwić zachowanie kontroli nad wykorzystaniem środków Funduszu oraz dostosowanie wielkości i formy pomocy do aktualnych możliwości finansowych PFRON.

   Powyższe reguły dotąd nie zawsze sprawdzały się w przypadku programów przewidujących pomoc ze środków PFRON w zakupie samochodu dla osób indywidualnych. Dotychczasowy stopień zaspokojenia potrzeb w ramach realizacji programów umożliwiających indywidualnym osobom niepełnosprawnym pomoc w tym zakresie był niezwykle niski, mimo wysokich nakładów ze strony PFRON. Np. w przypadku programu „Pegaz”, nie przekroczył 33%, chociaż był w głównej mierze skierowany jedynie do osób niepełnosprawnych ruchowo.

   Pierwszy program, który przewidywał wyłącznie zakup samochodu to „Program samochodowy”, który nie stawiał barier dotyczących grupy inwalidzkiej, mogli w nim uczestniczyć wszyscy w wieku aktywności zawodowej tzn. wszyscy, którzy nie ukończyli 65 lat w przypadku mężczyzn oraz 60 w przypadku kobiet. W ramach programu można było uzyskać nieoprocentowaną pożyczkę. Liberalne warunki uczestnictwa spowodowały to, iż do Funduszu wpłynęło w ciągu kilku miesięcy ponad 40 000 wniosków. Środków jakie mógł w tym czasie Fundusz przeznaczyć na program starczało zaledwie na realizację co 5 wniosku (łączna liczba beneficjentów 8.877 z wydatkowaną kwotą 83,4 mln zł). Powołane zostały po raz pierwszy komisje społeczne, których podstawowym zadaniem była kontrola procesu decyzyjnego. Program słusznie był postrzegany przez środowisko osób niepełnosprawnych nie jako sposób na pomoc w aktywizacji zawodowej, ale jako dzielenie dóbr dostępnych nie dla wszystkich zainteresowanych: pretensje zgłaszały osoby w wieku poprodukcyjnym, osoby ze schorzeniami nie powodującymi utrudnień w poruszaniu się itd. oraz oczywiście wszyscy ci, którzy spełniali kryteria, a ze względu na ograniczone środki pożyczki nie otrzymali.

   Oczywiście okazało się, iż programu o tak wielkiej liczbie adresatów nie da się utrzymać. W pierwszym roku realizacji okazało się, iż aby możliwe było zaspokojenie oczekiwań wnioskodawców, którzy spełniają warunki uczestnictwa w programie Fundusz musiałby przeznaczyć na realizacje programu około 400 000 000 zł. W 1996 r. „Program samochodowy” został zamknięty.

   Kolejny program, przewidujący pomoc w zakupie samochodu,  „Pegaz” był wynikiem kompromisu pomiędzy oczekiwaniami środowiska a uwarunkowaniami wynikającymi z ograniczoności środków Funduszu. Oczekiwania były proste – wszyscy zainteresowani powinni w łatwy sposób pomoc otrzymać. Oczywiście postulat ten był nierealny. Nawet ograniczenie pomocy do grupy osób ze znacznym i umiarkowanym stopniem niepełnosprawności orzeczonym (w przypadku osób dorosłych, nie uczących się) ze względu na schorzenie narządu ruchu oraz wprowadzenie ograniczeń dotyczących zamożności wnioskodawców nie rozwiązało podstawowego problemu – wnioskodawców spełniających warunki uczestnictwa było trzy razy więcej niż pożyczek możliwych do udzielenia. Z powodu ograniczonych środków PFRON, nawet łączne spełnienie kryteriów udziału w programie (status zawodowy,  wiek aktywności zawodowej, orzeczenie o znacznym lub umiarkowanym stopniu niepełnosprawności i dysfunkcja narządu ruchu) nie gwarantowało uzyskania pomocy.

   Fundusz od 1996 roku w ramach programów: Program Samochodowy i Pegaz, wsparł łącznie 21.109 osób w zakupie samochodu. Łączne wydatki Funduszu na powyższy cel wynoszą ok. 260 mln zł (w tym na dofinansowanie oprocentowania kredytów bankowych udzielonych w 1999 roku ok. 5 mln zł).

   Liczba beneficjentów tej formy pomocy jest jeszcze wyższa zważywszy, ze przed 1996 rokiem Fundusz dofinansowywał m.in.  podobny zakup w ramach programów WYKSZTAŁCENIE TWOJĄ SZANSĄ I PREMIA DLA AKTYWNYCH, w których łączna liczba beneficjentów wyniosła 7.191 osób, a kwota wydatkowana wyniosła 74,6 mln zł.

   Uśrednione dofinansowanie likwidacji barier transportowych indywidualnych osób niepełnosprawnych na przestrzeni lat 1996-2005 wyniosło na osobę 12,3 tys. zł (łącznie: pożyczki, dofinansowanie kredytów bankowych z 1999 roku i dofinansowanie oprzyrządowania do samochodów w latach 2003 - 2005).

   W latach 1999 –2002 w ramach realizacji programu „PEGAZ” do Funduszu wpłynęło 42.971 wniosków o udzielenie pożyczki na zakup samochodu – na łączną kwotę 666.865.279 zł. Pozytywnie zweryfikowano w tym okresie 32.856 wniosków na łączną kwotę 501.524.924 zł.

   Pomoc ze środków PFRON dotyczyła tylko 10.926 osób (z kwotą pożyczek w wysokości 169.857.166 zł).

   W ramach obecnie realizowanego programu „Pegaz 2003 – obszar A”, Fundusz od 2003 roku dofinansowuje także likwidację barier transportowych osób niepełnosprawnych poprzez dofinansowanie ze środków Fundusz zakupu i montażu oprzyrządowania do posiadanego przez osobę niepełnosprawną samochodu. Do końca 2006 roku, Fundusz dofinansował oprzyrządowanie dla ok. 600 osób niepełnosprawnych, wydatkując na ten cel łącznie ok. 1,8 mln zł. (uśrednione dofinansowanie wyniesie 3.121 zł.). W ramach tego programu możliwe jest dofinansowanie oprzyrządowania do posiadanego samochodu, a jeśli pomoc dotyczy oprzyrządowania w kupowanym samochodzie – to nie może on być starszy niż trzyletni. Adresatami pomocy są pełnoletnie osoby niepełnosprawne w wieku aktywności zawodowej, wykonujące pracę zarobkową lub uczące się lub w przypadku osób poszukujących pracy - zarejestrowane w urzędzie pracy, posiadające ważne orzeczenie o znacznym lub umiarkowanym stopniu niepełnosprawności lub orzeczenie równoważne, niepełnosprawne z powodu dysfunkcji narządu ruchu oraz legitymujące się prawem jazdy.

   Od 2003 roku Fundusz realizuje pomoc w likwidacji barier transportowych także za pośrednictwem form zorganizowanych. Do końca 2006 roku, w ramach programów:

1. PEGAZ 2003 (samochody dla WTZ).
2. PROGRAM WYRÓWNYWANIA RÓŻNIC MIĘDZY REGIONAMI – obszar D (gdzie beneficjentami mogły być fundacje, stowarzyszenia lub inne organizacje społeczne, których statutowym zadaniem jest rehabilitacja zawodowa i społeczna osób niepełnosprawnych oraz gminy i powiaty).
3. EDUKACJA (gdzie beneficjentami były jednostki samorządu gminnego i powiatowego prowadzące specjalne ośrodki szkolno-wychowawcze oraz ośrodki rewalidacyjno-wychowawcze dla dzieci i młodzieży niepełnosprawnych oraz inne podmioty prowadzące placówki specjalne),
   

   Fundusz dofinansował zakup 1.957 pojazdów, wydatkując na ten cel łącznie ok. 193,4 mln zł. Znakomita część z tych pojazdów jest wyposażona w windę, podjazd lub inne urządzenia dostosowujące pojazd do przewozu osób niepełnosprawnych.

   Wysokość koniecznych nakładów na program umożliwiający pomoc w zakupie samochodu dla osoby indywidualnej uzależniona jest od określenia adresata programu i warunków uczestnictwa w programie. Koszt ten rośnie w miarę rozszerzania się kręgu uprawnionych beneficjentów i podwyższania kosztu jednostkowej pomocy.

   Aktualnie pomoc w likwidacji barier transportowych indywidualnych osób niepełnosprawnych, zgodnie z obecnie realizowaną formułą, udzielana jest w formie bezzwrotnego dofinansowania.

INFO: Pilotażowy program SPRAWNY DOJAZD  – pomoc w nabyciu przez osoby niepełnosprawne samochodu osobowego oraz w uzyskaniu prawa jazdy kategorii B

   Program pilotażowy, został zatwierdzony uchwałą nr 7/2007 Rady Nadzorczej PFRON z dnia 4 czerwca 2007 r., zmieniony uchwałą nr 16/2007 Rady Nadzorczej PFRON z dnia 26 lipca 2007 r.
Fundusz zobowiązuje się do systematycznego powiększania grupy adresatów programu uprawnionych do pomocy w zakupie samochodu - poprzez modyfikację zasad uczestnictwa w programie i zagwarantowanie odpowiednich środków finansowych na jego realizację
Realizator programu: Oddziały PFRON.
Program pilotażowy realizowany będzie do dnia 31 grudnia 2009 roku.

Celem strategicznym programu jest wyrównywanie szans osób niepełnosprawnych, będących adresatami programu, w dostępie do rehabilitacji zawodowej i społecznej.

Cele operacyjne programu:

• realizacja prawa osób niepełnosprawnych, będących adresatami programu, do swobodnego poruszania i przemieszczania się poprzez likwidację barier transportowych utrudniających im funkcjonowanie w życiu zawodowym i społecznym,,
• zwiększenie dostępu osób niepełnosprawnych, będących adresatami programu, do dóbr i usług oraz wszechstronnej rehabilitacji.

Program obejmuje dwa obszary:

• Obszar A - pomoc w zakupie samochodu osobowego lub oprzyrządowanego samochodu osobowego,
• Obszar B - pomoc w uzyskaniu prawa jazdy kategorii B.
  

Adresatami programu w obszarze A są:

• zatrudnione lub uczące się, pełnoletnie osoby niepełnosprawne w wieku aktywności zawodowej, legitymujące się prawem jazdy kategorii B, posiadające ważne orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności lub orzeczenie równoważne, wydane z powodu znacznej dysfunkcji narządu ruchu, obejmującej co najmniej jedną kończynę dolną,
• dzieci niepełnosprawne posiadające ważne orzeczenie o niepełnosprawności, jeżeli wymagają rehabilitacji leczniczej a jeden z rodziców lub opiekun prawny posiada prawo jazdy kategorii „B”.
  

Adresatami programu w obszarze B są pełnoletnie osoby niepełnosprawne w wieku aktywności zawodowej, posiadające ważne orzeczenie o znacznym lub umiarkowanym stopniu niepełnosprawności albo orzeczenie równoważne, wydane z powodu dysfunkcji narządu ruchu.

Kryteria rozpatrywania wniosków, w szczególności:

• stopień trudności w poruszaniu się adresata programu, wynikający z jego niepełnosprawności,
• dostępność środków komunikacji zbiorowej w miejscu zamieszkania, pracy lub nauki adresata programu,
• oddalenie miejsca zamieszkania od miejsca pracy lub nauki adresata programu,
• trudności adresata programu w dostępie do dóbr i usług oraz wszechstronnej rehabilitacji,
• liczbę osób niepełnosprawnych we wspólnym gospodarstwie domowym Wnioskodawcy,
• zakres pomocy ze środków PFRON, udzielonej Wnioskodawcy lub członkom jego gospodarstwa domowego, w okresie ostatnich 6 lat oraz w przypadku dzieci niepełnosprawnych,
• czas trwania rehabilitacji leczniczej adresata programu,
• częstotliwość wyjazdów, związanych z rehabilitacją leczniczą adresata programu,
• dostępność środków komunikacji zbiorowej oraz oddalenie miejsca zamieszkania adresata programu od placówki/placówek, w której/których poddawany jest/będzie rehabilitacji leczniczej.
  

   Pierwszeństwo w otrzymaniu dofinansowania w ramach obszaru A programu, w grupie wnioskodawców, którzy uzyskali równorzędną ocenę komisji społecznej opiniującej wnioski, mają mieszkańcy wsi i miast do 5 tys. mieszkańców oraz wnioskodawcy, którzy nigdy nie otrzymali pomocy finansowej ze środków PFRON na zakup samochodu osobowego lub oprzyrządowanego samochodu osobowego.

   Ze środków PFRON przeznaczonych na realizację programu może być udzielona pomoc w formie dofinansowania:

• zakupu samochodu osobowego,
• zakupu oprzyrządowanego samochodu osobowego – wyłącznie dla pełnoletnich adresatów programu,
• kosztów uzyskania prawa jazdy kategorii B.

   Maksymalna kwota udzielonego dofinansowania, zależna jest od wysokości dochodów brutto przypadających na jednego członka rodziny w gospodarstwie domowym wnioskodawcy i jest wyznaczana dla każdego wnioskodawcy zgodnie z algorytmem zawartym w procedurach realizacji programu, przy czym wielokrotność najniższego wynagrodzenia za pracę wyznaczająca maksymalne dofinansowanie jakie można byłoby przyznać w ramach programu wynosi:

• dla samochodu osobowego – 18 (w 2007 roku = 16 184 zł),
• dla oprzyrządowanego samochodu osobowego – 22 (w 2007 roku = 19 780 zł),
• dla kosztów uzyskania prawa jazdy:
       • dla kosztów kursu i egzaminów - 1,25 (w 2007 roku = 1 123,88 zł),
       • dla pozostałych kosztów uzyskania prawa jazdy - 0,75 (w 2007 roku = 674,33 zł).

   W ramach każdego obszaru programu można uzyskać dofinansowanie tylko jeden raz.

Samochód zakupiony z udziałem środków PFRON musi być:

• w przypadku samochodu osobowego - fabrycznie nowy,
• w przypadku oprzyrządowanego samochodu osobowego – fabrycznie nowy lub nie starszy niż trzyletni, z uwzględnieniem pkt 3,
• w przypadku oprzyrządowanego samochodu osobowego, którego jedyne oprzyrządowanie stanowi automatyczna skrzynia biegów lub inne akcesoria i urządzenia dostępne w wersji standardowej – samochód musi być fabrycznie nowy.
  

   Cena zakupu samochodu nie może przekroczyć trzykrotności maksymalnych kwot dofinansowania, odpowiednio:

• samochodu osobowego – w 2007 roku kwoty 48 549 zł.,
• oprzyrządowanego samochodu osobowego – w 2007 roku kwoty 59 340 zł.

   Do uzyskania dofinansowania niezbędne będzie wniesienie przez Wnioskodawcę udziału własnego w kwocie nie mniejszej niż:

• dla samochodu osobowego i oprzyrządowanego samochodu osobowego - w kwocie nie mniejszej niż 50% ceny zakupu,
• dla kosztów uzyskania prawa jazdy - w kwocie nie mniejszej niż 15% tych kosztów.

Tryb i termin składania wniosków – w 2007 roku upłynął 10 września.

Krzysztof Włodarczyk 
 Małgorzata Poręba
 Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych

Seminarium - "Niepełnosprawny kierowca i pasażer w Polsce"
Centrum Szkolenia Policji w Legionowie, 4 października 2007