Prawne aspekty uczestnictwa w ruchu drogowym niepełnosprawnych kierowców i pasażerów

nadkom. Leszek Jankowski
Komenda Główna Policji

Referat prezentowany na Seminarium "Niepełnosprawny kierowca i pasażer w Polsce", które odbyło się w Centrum Szkolenia Policji w Legionowie, 4 października 2007. 

   Liczba osób niepełnosprawnych w Polsce wg danych GUS-u sięga ponad  5 mln osób. Należy jednak podkreślić, że niepełnosprawność przybiera różne rodzaje schorzeń, z których chcę się skupić na obniżonej sprawności ruchowej czyli osobach z dysfunkcją narządu ruchu (wrodzoną lub nabytą).

   Obniżona sprawność ruchowa wynikająca z dysfunkcji kończyn górnych lub dolnych, do niedawna była postrzegana jako  wada uniemożliwiająca  normalne funkcjonowanie w codziennym życiu. Osoby poruszające się na wózkach inwalidzkich traktowane były jako społeczeństwo odmiennej kategorii. Chociaż pogodziły się ze swoją ułomnością i doskonale radziły sobie w codziennych obowiązkach, problemem stały się bariery architektoniczne, często trudne lub wręcz niemożliwe do pokonania.

   Od kilku lat sytuacja się sukcesywnie poprawia, umożliwiając osobom o obniżonej sprawności ruchowej  funkcjonowanie na równi z innymi i to nie tylko w zakresie życiowej egzystencji, ale również stwarza szanse na aktywne życie prywatne i zawodowe. Wielu pracodawców którzy doświadczyli współpracy z osobami niepełnosprawnymi,  wystawia im wysokie noty i  referencje. Należy przy tym podkreślić, że zajęcie zawodowe w wielu przypadkach wiąże się z dojazdem do miejsca wykonywanej pracy, ale w obecnych realiach i ten fakt dla wielu nie stanowi już przeszkód.

   Osoby niepełnosprawne chcą czuć się pełnoprawnymi obywatelami również i w ruchu drogowym. Nie muszą być zdani na pomoc innej osoby, albowiem istnieje możliwość uzyskania uprawnień do kierowania pojazdami mechanicznymi  i  kierowania własnym środkiem transportu, co w dobie rozwiniętej motoryzacji znacznie upraszcza życie.

   Przepisy ruchu drogowego odnoszące się bezpośrednio do  osób niepełnosprawnych  jako kierowców, skupiają się właściwie na kilku przepisach i jak się okazuje, nie wyczerpują w pełni zagadnień o których trzeba rozmawiać. Moje wystąpienie postanowiłem podzielić zatem na dwie części, z których pierwsza odnosić się będzie do części statystycznej, z udziałem kierowców niepełnosprawnych jako uczestników ruchu drogowego (sprawców wypadków). Druga część poświęcona będzie aktualnie obowiązującym przepisom prawa w aspekcie udziału osób niepełnosprawnych w ruchu drogowym, warunków uzyskania uprawnień do kierowania pojazdami oraz wymogów technicznych pojazdów, którymi się poruszają.

   Z informacji uzyskanych od Prezesa stowarzyszenia SPiNKa Pana K. Marciniaka wynika, że ok. 200-300 tys. osób w Polsce to niepełnosprawni kierowcy o obniżonej sprawności ruchowej. Komenda Główna Policji dysponuje danymi statystycznymi odnoszącymi się do osób niepełnosprawnych, które były sprawcami wypadków drogowych. Pomimo tego, że przepisy ruchu drogowego wskazują na pewne ułatwienia dla środowiska osób niepełnosprawnych, nie można zapominać o tym, że w ruchu drogowym niepełnosprawny kierowca jest traktowany w ten sam sposób jak inni użytkownicy pojazdów, a co za tym idzie, obowiązują go te same zasady ruchu drogowego. Mówiąc wprost  nie stosuje się taryfy ulgowej.

   W 2006r. kierowcy samochodów osobowych byli najliczniejszą grupą wśród ogółu sprawców kierujących pojazdami. Spowodowali oni 28.228 wypadków drogowych, w których zginęło 2.795 osób, a 39.351 zostało rannych.
Statystyki w których zdarzenia drogowe powodowali niepełnosprawni kierowcy przedstawiają się następująco:

   Patrząc na powyższe dane należy stwierdzić, że wypadki drogowe powodowane przez osoby niepełnosprawne mają incydentalny wymiar, dlatego też trudno na ich podstawie byłoby prowadzić miarodajną i rzetelną analizę. Jeżeli jednak spojrzymy na przyczyny wypadków powodowanych przez osoby niepełnosprawne, dostrzec można pewną zbieżność z głównymi przyczynami wypadków drogowych, powodowanych przez kierowców w pełni sprawnych.   Chodzi przede wszystkim o  niedostosowanie prędkości do warunków ruchu, nieudzielenie pierwszeństwa pieszemu, jak też  nieudzielenie pierwszeństwa przejazdu. Zastanawiającym może być dość duża liczba zdarzeń powstałych na skutek nieprawidłowego cofania. Być może wynika to z ograniczonej możliwości odwrócenia głowy w celu obserwowania drogi, podczas obsługiwania układów sterowania pojazdem.

   Odnosząc się do aspektów prawnych związanych z udziałem niepełnosprawnych kierowców w ruchu drogowym, należy dokonać podziału na następujące obszary:

• Przepisy ruchu drogowego odnoszące się do osób niepełnosprawnych,
• Przepisy związane z uzyskaniem prawa jazdy (badania lekarskie, egzaminowanie),
• Przepisy dot. technicznej strony pojazdów używanych przez niepełnosprawnych  (adaptacja dla potrzeb kierowcy),
• Przepisy związane z kontrolą drogową (stan techniczny pojazdu, uprawnienia do kierowania, egzekwowanie przepisów prawa).

   Przepisy ustawy z dnia 20 czerwca 1997 r. Prawo o ruchu drogowym ( Dz. U. z 2005r. Nr 108 poz. 908 z późn. zm.) już na wstępie w definicjach pojęciowych odnoszą się do rozwinięcia  określenia wózka inwalidzkiego, oraz kwalifikacji osób poruszających się tego rodzaju pojazdami.
Dla przypomnienia, wózek inwalidzki to pojazd konstrukcyjnie przeznaczony do poruszania się osoby niepełnosprawnej, napędzany siłą mięśni  lub za pomocą silnika, którego konstrukcja ogranicza prędkość jazdy do prędkości pieszego (art. 2 pkt 48) Wiele osób mogłoby zadać pytanie: jak należy zatem zakwalifikować osobę poruszająca się jak by nie było pojazdem? Ale i tutaj ustawodawca określił, że taka osoba zostanie zaliczona do grupy uczestników ruchu jakimi są piesi. To oznacza, że wszystkie przepisy ruchu drogowego odnoszące się do pieszych, będą miały zastosowanie również w stosunku do osób poruszających się w wózkach inwalidzkich (art. 2 pkt 18 prd).

   Do grona osób niepełnosprawnych, należy zaliczyć także osoby posiadające uprawnienia do kierowania pojazdami silnikowymi, które osobiście prowadzą samochód. Dla tych osób zastosowano zwolnienia ze stosowania określonych znaków drogowych – pod warunkiem zachowania szczególnej ostrożności (art. 8 prd). Intencją ustawodawcy było stworzenie udogodnień dla osób o obniżonej sprawności ruchowej w zakresie dojazdu do określonych miejsc oraz parkowania pojazdów. Znaki o których mowa to:

• „zakaz ruchu w obu kierunkach” (B-1),
• „zakaz wjazdu pojazdów silnikowych, z wyjątkiem motocykli jednośladowych” (B-3),
• „zakaz wjazdu autobusów” (B-3a),
• „zakaz wjazdu motocykli” (B-4),
• „zakaz wjazdu motorowerów” (B-10),
• „zakaz postoju" (B-35) - dopuszczalny czas postoju dłuższy niż 1 minuta jest wskazany na znaku albo na umieszczonej pod nim tabliczce,
• „zakaz postoju w dni nieparzyste” (B-37),
• „zakaz postoju w dni parzyste" (B-38),
• „strefa ograniczonego postoju” (B-39). (§33 ust. 2 rozporządzenia Ministrów Infrastruktury oraz MSWiA z dnia 31 lipca 2002r w sprawie znaków i sygnałów drogowych (Dz. U. Nr 170 poz. 1393)a z.s.d.).

   Warto podkreślić, że zwolnienia o których mowa powyżej, odnoszą się wprost do osoby niepełnosprawnej o obniżonej sprawności ruchowej jako kierującego pojazdem samochodowym, ale też kierowcy przewożącego osoby o obniżonej sprawności ruchowej oraz pracowników placówek zajmujących się opieką, rehabilitacją lub edukacją niepełnosprawnych pozostających pod opieką tych placówek. Aby móc nie stosować się do wymienionych powyżej znaków osoba niepełnosprawna musi posiadać kartę parkingową. Warunki jej uzyskania zostały określone w art. 8 ust. 5 i 5a Prd. Karta parkingowa powinna być umieszczona za przednią szybą pojazdu samochodowego, w sposób umożliwiający jej odczytanie. Kartę wydaje starosta. Warto podkreślić, że o kartę parkingową mogą się również starać placówki zajmujące się opieką, rehabilitacją lub edukacją osób niepełnosprawnych.(art. 8 ust. 5b Prd.)

   Podczas jazdy samochodem  mamy obowiązek zapinania pasów bezpieczeństwa. Jednak    obowiązek ten nie dotyczy osoby chorej lub niepełnosprawnej przewożonej na noszach lub w wózku inwalidzkim(art. 39 ust. 2 pkt 9 Prd).

   Mówiąc o przepisach związanych ze środowiskiem osób niepełnosprawnych, nie można zapominać również o osobach niepełnosprawnych  występujących w roli pasażera. Nawiązuje do tego  art. 58 Prd, zgodnie z którym cyt.

,,1. Pojazd przeznaczony konstrukcyjnie do przewozu osób niepełnosprawnych oznacza się z przodu i z tyłu kwadratowymi tablicami barwy niebieskiej z międzynarodowym symbolem wózka inwalidzkiego barwy białej. Tablice te powinny być wykonane z materiału odblaskowego. Kierujący tym pojazdem jest obowiązany włączyć światła awaryjne podczas wsiadania lub wysiadania osoby niepełnosprawnej.
2. Kierujący pojazdem, omijając pojazd o którym mowa w ust. 1, jest obowiązany w czasie wsiadania lub wysiadania osoby niepełnosprawnej zachować szczególną ostrożność i w razie potrzeby zatrzymać się.”

   Dodatkowo trzeba mieć na względzie art. 63 ust. 1  Prd, z którego wynika, że  przewóz osób może odbywać się tylko pojazdem do tego przeznaczonym lub przystosowanym, a liczba przewożonych osób nie może przekraczać liczby miejsc określonych w dowodzie rejestracyjnym.

   Ustawa  Prawo o ruchu drogowym, reguluje także  kwestie związane z uzyskiwaniem uprawnień do kierowania.  Należy uświadomić osobom z dysfunkcją narządu ruchu, że wrodzone lub nabyte urazy nie pozbawiają takich osób możliwości uzyskania prawa jazdy, a tym samym osobistego kierowania pojazdem. To bardzo ważne, aby osoby posiadały taką wiedzę. Nikt z osób niepełnosprawnych nie powinien zakładać, że los jaki go spotkał przekreśla taką możliwość.

   Art. 87 ust. 2 Prd mówi, że "osoba niepełnosprawna pod względem fizycznym może być kierującym, jeżeli w wyniku badania lekarskiego nie stwierdzono przeciwwskazań zdrowotnych do kierowania pojazdem".
 
   Warunkiem otrzymania prawa jazdy (art. 90 Prd) jest:

• osiągnięcie wymaganego dla danej kategorii wieku,
• uzyskanie orzeczenia lekarskiego o braku przeciwwskazań zdrowotnych do kierowania pojazdem;,
• odbycie wymaganego dla danej kategorii szkolenia,
• zdanie z wynikiem pozytywnym egzaminu państwowego,
• przebywanie na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej przez co najmniej 185 dni w każdym roku kalendarzowym ze względu na swoje więzi osobiste lub zawodowe albo przedstawienie zaświadczenia, że studiuje od co najmniej sześciu miesięcy.

    Trzeba pamiętać, że zgodnie z art. 92 Prd, prawo jazdy może zawierać wymagania lub ograniczenia wynikające:

• ze stanu zdrowia kierowcy,
• z możliwości prowadzenia określonego pojazdu,
• z przepisów ustawy.

   Wymagania lub ograniczenia, o których mowa powyżej  mogą dotyczyć:

• korekty lub ochrony wzroku,
• korekty słuchu,
• protezy lub szyny ortopedycznej,
• możliwości ograniczonego korzystania z pojazdu,
• konieczności modyfikacji lub dostosowania pojazdu,
• ograniczenia uprawnienia do wskazanych pojazdów,
• dodatkowego oznakowania pojazdu,
• terminu ważności prawa jazdy.

    Z  kolei art. 98 Prd obliguje do niezwłocznego zawiadomienia starosty nie tylko 
o utracie prawa jazdy czy zniszczeniu tych dokumentów w stopniu powodującym ich nieczytelność, a także przy zmianie stanu faktycznego wymagającego zmiany danych w nich zawartych.

   Przepisy związane z badaniami lekarskimi kandydatów na kierowców zawarte są w  Rozporządzeniu z dnia 7 stycznia 2004 r. w sprawie badań lekarskich kierowców i osób ubiegających się o uprawnienia do kierowania pojazdami. (Dz. U. Nr 2 poz. 15)

   W ramach badania lekarskiego, uprawniony lekarz ocenia u osoby badanej ogólny stan zdrowia, a w szczególności stan układu krążenia, układu oddechowego, układu nerwowego, sprawność narządu ruchu i stan psychiczny. (§4 ust. 1)

   Badanie przedmiotowe sprawności narządu ruchu (karta badania lekarskiego zał. 9 rozp.) uwzględnia:

Badanie sprawności kończyn górnych:

• siła mięśniowa,
• chwytność rąk,
• ograniczenie ruchomości stawów: palców i nadgarstków, łokciowych, barkowych.

Badanie sprawności kończyn dolnych:

• ograniczenie ruchomości stawów: stopy i skokowego, kolanowego i biodrowego,
• ruchomość kręgosłupa: odcinka szyjnego, odcinka lędźwiowego,
• badanie chodu,
• anomalie wrodzone lub pourazowe.

   Uprawniony lekarz, na podstawie badania lekarskiego, wydaje orzeczenie lekarskie stwierdzające brak lub istnienie przeciwwskazań zdrowotnych do kierowania pojazdami. Orzeczenie lekarskie może zawierać ograniczenie w korzystaniu z uprawnień do kierowania pojazdami, wynikające ze stanu zdrowia, o których mowa w art. 92 Prd.

   Z ponownym badaniem lekarskim powinien się liczyć kierujący, w przypadku pojawienia się zastrzeżeń co do jego stanu zdrowia, oraz osoba niepełnosprawna posiadająca prawo jazdy, w przypadku złożenia zawiadomienia przez powiatowy lub wojewódzki zespół ds. orzekania o stopniu  niepełnosprawności. Decyzję o skierowaniu na badanie lekarskie wydaje starosta (§2 ust. 4), w przypadku otrzymania:

• wniosku od egzaminatora o stwierdzonych zastrzeżeniach co do stanu zdrowia osoby poddanej egzaminowi państwowemu,
• wniosku od organu kontroli ruchu drogowego o stwierdzonych w trakcie wykonywania czynności służbowych zastrzeżeniach  co do stanu zdrowia osoby posiadającej uprawnienia do kierowania pojazdem,
• zawiadomienia powiatowego lub wojewódzkiego zespołu do spraw orzekania o stopniu  niepełnosprawności, o posiadaniu przez osobę niepełnosprawną uprawnienia do kierowania pojazdem.

   Po spełnieniu określonych wymogów, osoba może przystąpić do egzaminu państwowego organizowanego przez Wojewódzki Ośrodek Ruchu Drogowego. Tu jednak powstaje pewien problem, ponieważ zgodnie z §19 pkt 3 lit b rozporządzenia Ministra Infrastruktury z dnia 27 października 2005 r. w sprawie szkolenia, egzaminowania i uzyskiwania uprawnień przez kierujących pojazdami, instruktorów i egzaminatorów (Dz. U. Nr 217 poz. 1834) - osoba niepełnosprawna posiadająca orzeczenie lekarskie z adnotacją, że może prowadzić pojazd silnikowy po przystosowaniu go do rodzaju schorzenia – musi zapewnić na egzamin taki pojazd, który będzie przystosowany do rodzaju schorzenia osoby egzaminowanej. W praktyce dochodzi do swego rodzaju absurdu, bowiem osobie niepełnosprawnej przypisuje się obowiązek podstawienia  odpowiedniego pojazdu, w sytuacji, kiedy często  nie posiada jeszcze własnego samochodu, ani prawa jazdy.

   Kończąc temat uzyskiwania uprawnień chciałbym wskazać jeszcze na Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z dnia 21 kwietnia 2004r. w sprawie dokumentów stwierdzających uprawnienia do kierowania pojazdami (Dz. U. Nr 89 poz. 855). Zgodnie z załącznikiem nr 1 do rozporządzenia,  określającym wzór krajowego prawa jazdy, w kolumnie nr  12 umieszcza się liczbowe oznaczenia kodów i subkodów określających sprecyzowane  ograniczenia w korzystaniu z uprawnień. Ten temat wiąże się bezpośrednio z adaptacją samochodu na potrzeby osoby niepełnosprawnej. 

   Przepisy dot. technicznej strony pojazdów używanych przez niepełnosprawnych  (adaptacja dla potrzeb kierowcy) na chwilę obecną, należy utożsamiać z ogólnymi warunkami technicznymi określonymi w art. 66 ust. 1 prd. cyt.

,,Pojazd uczestniczący w ruchu ma być tak zbudowany, wyposażony i utrzymany, aby korzystanie z niego:

Warto przy tym wskazać na ust. 2 zgodnie z którym cyt.:

,,Urządzenia i wyposażenie pojazdu, w szczególności zapewniające bezpieczeństwo ruchu
 i ochronę środowiska przed ujemnymi skutkami używania pojazdu, powinny być utrzymane
w należytym stanie oraz działać sprawnie i skutecznie.”

oraz na zakazy wynikające z ust. 4 cyt.:

,, Zabrania się:

   Rozwinięcie ogólnych przepisów związanych z warunkami technicznymi pojazdów znajduje się w Rozporządzeniu Ministra Infrastruktury z dnia 31 grudnia 2002r., w sprawie warunków technicznych pojazdów oraz zakresu ich niezbędnego wyposażenia (Dz. U. Nr 32 poz. 262), gdzie określone zostało  m.in.  przeznaczenie pojazdów oraz sposób ich wykorzystania. I choć mowa jest o warunkach technicznych jakim powinny odpowiadać wózki inwalidzkie, czy pojazdy do nauki jazdy i egzaminowania osób niepełnosprawnych, brakuje doprecyzowania przepisów w zakresie związanym z adaptacją pojazdów na potrzeby osób o obniżonej sprawności ruchowej.

   Pozostał jeszcze jeden obszar do omówienia, o którym sygnalizowano wcześniej. Mowa oczywiście o  kontroli drogowej z jaką powinni się liczyć również niepełnosprawni kierowcy. Fakt popełnienia przestępstwa, czy wykroczenia w ruchu drogowym przez osobę niepełnosprawną, nie jest oczywiście wyłączony  z odpowiedzialności karnej. Oznacza to, że niestosowanie się do przepisów ruchu drogowego będzie respektowane przez policjantów na tych samych zasadach, co wobec pozostałych uczestników ruchu drogowego.

   Wykonując czynności służbowe podczas kontroli drogowej, policjanci ruchu drogowego dokonują  m.in. sprawdzenia dokumentów wymaganych do kierowania i używania pojazdu, jak też stanu technicznego pojazdu. W przypadku pojazdów osób niepełnosprawnych ten element będzie miał szczególne znaczenie. Ocena stanu technicznego pojazdu zaadaptowanego na potrzeby osoby niepełnosprawnej, jest dokonywana w oparciu o postanowienia o których mowa w art. 66 Prd. Wynika to z braku szczegółowych uregulowań prawnych w tym zakresie. Rolą policjanta jest ocena, czy zastosowane rozwiązania nie stwarzają zagrożenia bezpieczeństwa dla osób jadących pojazdem, lub innym uczestnikom ruchu.  W przypadku stwierdzenia lub uzasadnionego przypuszczenia, że pojazd zagraża bezpieczeństwu, policjant dokona zatrzymania dowodu rejestracyjnego. Odzyskanie dokumentu możliwe będzie po usunięciu przyczyny uzasadniającej zatrzymanie dowodu rej. Naruszenie przepisów o których mowa w art. 66, może się wiązać również z nałożeniem mandatu karnego.
 
   Kontrola uprawnień do kierowania, oprócz rutynowych czynności, powinna w tym przypadku skupiać się na sprawdzeniu, czy prawo jazdy zawiera oraniczenia o których mowa w art. 92 Prd, oraz czy uwzględnione zostały kody i subkody wskazujące na rodzaj schorzenia. Policjant powinien dokonać zgodności zapisów w prawie jazdy ze stanem faktycznym.
W przypadku braku wpisów o ograniczeniach, nasuwa się wątpliwość, czy obniżenie sprawności ruchowej wystąpiło po fakcie wydania prawa jazdy, czy też przed jego wydaniem. Pierwszy przypadek wskazywałby na zlekceważenie przez kierowcę obowiązku poinformowania starosty o zmianie dotychczasowego stanu faktycznego. Z kolei w drugim przypadku, moglibyśmy doszukiwać się uchybień natury formalnej, popełnionych przez uprawnionego  lekarza przeprowadzającego badanie lub przez pracowników Wydziału Komunikacji, którzy pominęli dokonania odpowiednich wpisów.

   Policjant stwierdzający rozbieżności, nie ma podstaw do zatrzymania prawa jazdy, jednak ma podstawę do tego, aby skierować do właściwego starosty wniosek o ocenę zdrowia kierującego (129  ust. 2 pkt 13 Prd) w związku z  zastrzeżeniami co do stanu zdrowia osoby kontrolowanego kierowcy.

   Podsumowując rozważania na temat niepełnosprawnych użytkowników dróg w Polsce, należy raz jeszcze zaakcentować potrzebę uregulowania warunków technicznych odnoszących się wprost do pojazdów adaptowanych na potrzeby osoby niepełnosprawnej.  Myślę, że określenie właściwych parametrów technicznych, a następnie wdrożenie ich w życie, z pewnością przyczyniłoby się do eliminacji stosowanych obecnie niebezpiecznych rozwiązań, jak również ułatwiłoby pracę podmiotom i instytucjom realizującym zadania dotykające tego zakresu.

Mam nadzieję, że niniejsze opracowanie przybliży niepełnosprawnym  kierowcom oraz kandydatom na kierowców, aktualnie obowiązujące uregulowania prawne odnoszące się do uczestnictwa  tej grupy osób  w ruchu drogowym.  

nadkom. Leszek Jankowski
Komenda Główna Policji

Seminarium - "Niepełnosprawny kierowca i pasażer w Polsce"
Centrum Szkolenia Policji w Legionowie, 4 października 2007